विवाह पञ्चमी हिन्दू सांस्कृतिक जीवनको एक महत्वपूर्ण तिथि हो, जुन मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षकी पञ्चमीमा मनाइन्छ । जनकपुरधाममा सदियौँअघि सम्पन्न भएको भगवान् श्रीराम र माता सीताको पौराणिक विवाह स्मरणार्थ यो पर्व आज पनि उत्साह, आस्था र सांस्कृतिक गौरवका साथ मनाइन्छ । जनकपुरका गल्ली–गल्लीमा विवाहोत्सवको धुन घन्किन्छ, शोभायात्रा निस्कन्छ, मण्डपहरू सिङ्गारिन्छन् र मिथिलाको सांस्कृतिक आत्मा झनै प्रकाशमान बन्छ ।
तर यिनै दिनमा एक रोचक परम्परा सदियोंदेखि कायम छ । विवाह पञ्चमीको दिन मान्छेले विवाह गर्दैनन् । यो प्रश्नले धेरैलाई कौतुहल बनाउँछ । जब देव–युगलले यही दिन दाम्पत्य जीवनको आरम्भ गरे, तब यही दिन मान्छेको विवाह किन अशुभ मानियो ?

धर्मशास्त्र, सांस्कृतिक इतिहास र समाजशास्त्रीय व्याख्या हेर्दा, यो परम्पराको मूलमा गहिरो कारणहरू रहेका छन् । यही कारणलाई विश्लेषणात्मक ढङ्गले सम्झनु आज पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
विवाह पञ्चमीमा विवाह नगर्ने परम्परा केवल धार्मिक विश्वास वा अन्धविश्वास होइन । यसको जरा राम–सीताको जीवनयात्रामा निहित गहिरा सामाजिक र मनोवैज्ञानिक घटनाक्रमसँग जोडिएका छन् । भगवान् राम र माता सीताले आदर्श विवाह गरे पनि उनीहरूको वैवाहिक जीवन लगातार संघर्ष, परीक्षा र पीडाले भरिएको देखिन्छ ।
राम वनवासमा जाँदा सीताले कष्टपूर्ण दिनहरू भोगिन् । वनमा बस्दा पातालबाट स्वर्ण–मृगको प्रलोभन, रावणद्वारा अपहरण, लंकामा कैद, युद्धपछि अग्निपरीक्षा, र अन्त्यमा प्रजाको शंकाले पुनः एकाकी जीवन बिताउनुपरेको स्थितिले सीतामाथि अपूर्व मानसिक बोझ पारेको स्पष्ट छ ।
यी घटनाहरूले राम–सीताको कथा केवल प्रेम र समर्पणको कथा मात्र नभएर समाजको कठोरता, स्त्रीको पीडा, र दाम्पत्य जीवनमा आउने कठोर बाधाहरूको प्रतीकका रूपमा पनि रहने बनाएको छ ।
शास्त्रका ज्ञानीहरूले विवाह पञ्चमीको दिन विवाह नगर्न सुझाव दिनु यही कारण हो । यो दिन राम–सीताका शुभ विवाहको स्मृति भएपनि त्यसपछि आएको दुःखको स्मृतिसँग पनि बाँधिएको दिन हो । मानवीय जीवनमा दुःख–स्मृतिले प्रतीकात्मक प्रभाव पार्छ भन्ने मान्यता अनुसार, देव–दम्पतीको पीडाभरि जीवनयात्रालाई सम्झेर यस दिन विवाह नगर्न उचित मानिन्छ ।
धार्मिक ग्रन्थहरू दिन, तिथि र नक्षत्रलाई केवल खगोलीय गणनामा सीमित गर्दैनन् । तिथिहरूलाई घटनामार्फत अर्थपूर्ण बनाउने परम्परा हाम्रो संस्कृतिमा पुरानो छ । विवाह पञ्चमीका दिन रमाइलो, शोभायात्रा, पूजा–अर्चना र व्रत सबै अत्यन्त शुभ मानिए पनि “नयाँ वैवाहिक यात्रा सुरू गर्नु“ भने उपयुक्त मानिँदैन ।
ज्योतिषशास्त्रको दृष्टिले हेर्दा पनि विवाह पञ्चमीको तिथि सामान्यतया विवाहका लागि उत्तम ‘मुहूर्त’ मानिने श्रेणीमा पर्दैन । शुक्र ग्रह—जो प्रेम, दाम्पत्य र सौन्दर्यसँग सम्बन्धित छ, यस अवधिमा कमजोर स्थितिमा रहने मान्यता छ । सूर्य–शुक्रको स्थिति केही असमतल हुने भएकाले ‘संस्कार’ भन्दा ‘आराधना’ उपयुक्त हुने भनिन्छ ।
धर्मशास्त्र भनेको केवल अनुष्ठानको संकलन होइन, मानव मनोवैज्ञानिक अवस्थाहरू बुझेर बनाइएको जीवन–नियम पनि हो । मानिस नयाँ जीवन यात्रा सुरु गर्दा शान्ति, शुभता र सन्तुलन खोज्छ । उनीहरू आफूलाई सकारात्मक प्रतीकसँग जोड्न चाहन्छन् । यही कारण सांस्कृतिक समाजले विवाहलाई त्यो दिनमा नगर्न सुझाव दिएको देखिन्छ, ताकि प्रतीकात्मक रूपमा पनि नयाँ दाम्पत्य यात्रा कुनै दुखद कथा वा कठिन यात्रासँग नजोडियोस् ।
आजको युवा पुस्ताले विवाह र संस्कारलाई नयाँ दृष्टिकोणले हेर्छ । उनीहरू ‘दिन, तिथि, नक्षत्र’ भन्दा बढी ‘समझदारी, प्रेम, समर्पण र व्यवहारिकता’मा जोड दिन्छन् । तर परम्पराको गहिरो अर्थ बुझ्न सके त्यसमा कुनै कठोरता वा बाध्यता नभई एक किसिमको ‘सन्देश’ पाइन्छ । विवाह जीवनको पवित्र र जिम्मेवार यात्रा हो, जसका लागि मन, विचार र समय सबैको तयारी आवश्यक हुन्छ ।
विवाह पञ्चमीमा विवाह नगर्नु केवल धर्मले दिएको प्रतिबन्ध होइन; त्यो एक प्रकारको गहन सामाजिक मनोविज्ञान पनि हो ।
राम–सीताको कथा केवल मिथक होइन—संबन्धमा आउने चुनौती, समाजको कठोरता, स्त्री व्यक्तित्वका कठिनाइ र दाम्पत्य कर्मको गहिराई सम्झाउने मानवीय सत्य हो । विवाह जस्तो निर्णय जीवनको नयाँ पृष्ठ हो; त्यसको आरम्भलाई शुभ, स्थिर र सन्तुलित बनाउने चेतनाले नै यो परम्परा कायम गराएको देखिन्छ ।
विवाह पञ्चमीलाई विवाहका लागि अशुभ भनिए पनि, यो दिनलाई शुभ कर्मका लागि सबैभन्दा उत्कृष्ट दिन मानिन्छ । यस दिन राम–सीताको पूजा–अर्चना गर्नाले दाम्पत्य जीवनमा सद्भाव, सहिष्णुता र समर्पण बढ्ने विश्वास छ ।
समाजशास्त्रीय रूपमा हेर्दा, विवाह पञ्चमीले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ । विवाह केवल उत्सव होइन; परिवार, दाम्पत्य र भविष्य दुवैका लागि अत्यन्तै संवेदनशील चरण हो । सामाजिक सीप, संस्कृति र परम्पराले विवाहलाई केवल दाम्पत्य मिलन होइन, एक गम्भीर सामाजिक संस्था मानेको छ । यही कारण विवाहका लागि उपयुक्त समय छान्ने र केही दिन विशेष कारणले टार्ने अभ्यास हाम्रो समाजमा प्राकृतिक रूपमा विकसित भएको देखिन्छ ।